يکي از آيينهاي نوروزي امروز - که بايستي آميزه اي از چند رسم متفاوت باشد - " مراسم چهارشنبه سوري " است که در برخي از شهرها آن را چهارشنبه آخر سال گويند. دربارهً چهارشنبه سوري، کتاب ها و سندهاي تاريخي، مطلبي يا اشاره اي نمي يابيم و تنها در اين قرن اخير، يا دقيق تر، در اين نيم قرن اخير است که مقاله ها و پژوهشهاي متعددي در اين باره منتشر شده و يا در نوشته هاي مربوط به نوروز به چهارشنبه سوري نيز پرداخته اند.

برگزاري چهارشنبه سوري، که در همهً شهرها و روستاهاي ايران سراغ داريم، بدين صورت است که شب آخرين چهارشنبهً سال ( يعني نزديک غروب آفتاب روز سه شنبه )، بيرون از خانه، جلو در، در فضايي مناسب، آتشي مي افروزند، و اهل خانه، زن و مرد و کودک از روي آتش مي پرند و با گفتن : " زردي من از تو، سرخي تو از من "، بيماري ها و ناراحتي ها و نگراني هاي سال کهنه را به آتش مي سپارند، تا سال نو را با آسودگي و شادي آغاز کنند. تا زماني که از ظرف هاي سفالين چون، کاسه و بشقاب و کوزه، در خانه استفاده مي شد، پس از خانه تکاني، کوزهً کهنه اي از پشت بام خانه به کوچه مي انداختند؛ کوزه اي که در آن آب و چند سکه ريخته بودند. اسفند دود کردن و آجيل خودرن، فال گرفتن، " فال گوش " ( در کوي و گذر به حرف عابران گوش دادن و از مضمون آن ها براي نيت خود تفاًول زدن. ) و " قاشق زني " ( معمولا زنان روي خود را مي پوشانند و با قاشق، يا کليد به خانه ها در مي زنند، صاحب خانه شيريني، ميوه و يا پول در ظرف آنها مي گذارد. ) نيز از باورها و رسم هايي است که به ويژه در بين نوجوانان، هنوز به کلي فراموش نشده است؛ و اين رسم ها و باورها در شهرهاي مختلف با يکديگر متفاوت اند.

ملت ايران از جلمه ملت هاي جهان است که از گذشته دور تا بحال زندگي و جهان بيني اش با شادي و جشن و پايکوبي پيوند مستحکمي داشته است و شايد تنوع در پايکوبي و رقص هاي محلي ايران نمونه بارزي از اين جهان بيني باشد.
ايران و ايراني عليرغم آنکه در طول ساليان متمادي مورد هجوم اقوام بيگانه قرارگرفته ولي همچنان سعي در حفظ آيين و سنن خود داشته و حتي درمقاطعي نيز با پرداخت پول و ماليات مضاعف آيين هاي خود را پاس داشته که نمونه بارز آن پرداخت پول به مسلمانان جهت برپايي عيد نوروز بوده، ايرانيان در قرن اول هجري، با پرداخت پول و ماليات مضاعف به حکومت اموي اجازه يافتند تا دگربار نوروز را احيا کنند.
شيوه ديگر در حفظ اين آيين ها تغييرات جزيي در نحوه اجراي آنان بوده به طوريکه آيين چهارشنبه سوري از رسومات باستاني ايرانيان است که با تغييرات لحاظ شده در آن مورد قبول حکومت اموي قرار گرفت.
فرهنگ ايراني اين شاخه زخم خورده وليکن پايدار تمدن بزرگ ايران عليرغم آنکه در طول ساليان موردهجوم عقايد وگاه خرافه هاي اقوام مهاجم قرار گرفته چند صباحي است مورد هجوم عقايد غربي قرار گرفته است و هر روز و به آرامي آسيب پذير مي نمايد. رواج اصطلاحات غير ضرور غربي در بين جوانان و گاه متاسفانه در بين قشر تحصيلکرده نمونه بارز اين هجوم يا ضربه فرهنگي است.
ضربه فرهنگي را مي توان تغييرات در فرهنگ دانست که سبب به وجود آمدن سردرگمي و هيجان مي شود. خريد کاج هاي تزيين شده و در شب هاي کريسمس در بين اقشار مرفه ايراني به جاي پاسداشت شب هاي يلدا يکي از معضلات اين ضربه هاي فرهنگي است.
متاسفانه چند سالي است که بعد از فراموشي آيين ها و اعياد جزيي تر گذشته مان شاهد مناسبت هاي جديد در تقويم غير رسمي مردم هستيم يکي از اين روزها روز ولنتاين يا روز عشاق است که جانشين همان عيد سپندار مذگان خودمان شده است.
ولنتاين يا ولنتيوس نام کشيش مسيحي است که در زمان امپراطوري کلوديوس زندگي مي کرده، کلوديوس امپراطور روم در قرن سوم ميلادي بعد از آنکه در جمع آوري نيرو براي ارتش خود با مشکل روبرو شد تصميم مي گيرد ازدواج را در بين سربازان خود ممنوع اعلام کند تا به اين طريق از وابستگي آنان نسبت به خانواده هايشان بکاهد. در اين بين ولنتيوس به صورت مخفيانه عشاق رومي را به عقد هم درمي آورد و سبب کارشکني در کار کلوديوس مي شود.
ولنتيوس به زندان مي افتد و خود نيز عاشق دختر زندانبان مي شود وليکن به دليل خطاي مرتکب شده با قلبي عاشق اعدام مي شود و از آن تاريخ به بعد غربيان سالروز مرگ ولنتاين يا ولنتيوس را گرامي مي داشته و روز عشاق نام نهادند. داستان ولنتاين بيشتر به منظومه هاي عاشقانه شبيه است تا تاريخ مستند يک واقعه.
ولنتاين داستاني است مثل شيرين و فرهاد، ليلي و مجنون يا وامق و عذراي خودمان.
با اين تفاسير آيا روز ولنتاين مي تواند جانشين سپندارمذگان شود که ريشه در تاريخ و فرهنگ چند هزار ساله ايران دارد.
در گاهشمار ايرانيان براي هر روزي از هر ماه نامي خاص در نظر گرفته شده است. چنانچه روز اول هر ماه روز اهورامزدا يا روز خدا است، روز دوم، روز بهمن (روز سلامت و انديشه) و روز سوم، روز ارديبهشت (روز راستي و پاکي) و روز چهارم، روز شهريور روز شاهي و فرمانروايي که خاص خداوند است.
روز پنجم نيز سپندارمذ است، سپندارمذ لقب ملي زمين است، يعني گسترانده، مقدس فروتن. زمين نماد عشق است چون با فروتني، تواضع و گذشت به همه عشق مي ورزند.
زشت و زيبا را دوست دارد و همه را چون مادري مهربان در دامان خود پرورش مي دهد بر اين اساس است که در فرهنگ ايران باستان سپندارمذگان را به عنوان نماد عشق پنداشته اند.
در اين روز عشاق به همديگر هديه مي دادند حضور خود در اين روز را براي زندگي آينده شان به فال نيک مي گرفتند زنان به شوهران خود با عشق و محبت هديه مي دادند و مردان نيز به زنان خود هديه داده و از آنان اطاعت مي کردند در اين روز امورات خانه و خانواده به خانمها واگذار مي شد و مردان به تصميمات آنان احترام مي گذاشتند.
روز عشاق ايراني با فلسفه اي قوي و با سابقه اي به درازي تاريخي و برخلاف ولنتاين غربيان که ريشه در واقعه اي مجهول دارد گوشه اي از فرهنگ غني ايران زمين است .
فرهنگي که در طول تاريخ هويت ما بوده و هست فرهنگ اين عامل مهم در رشد و ترقي ملت اينک در خطر است خطري که هر گاه به صورتي نوين چهره مي نمايد و سعي در به ابتذال کشاندن اصول فرهنگي دارد .
هميشه در طول تاريخ ملتي پيشرفت کرده اند که توانسته اند به شيوه موثرتري فرهنگ خود و اسطوره هاي باستاني شان را به جهانيان معرفي کنند و از جايگاه والايي برخوردار شوند.
متاسفانه فرهنگ غني ما به علت تهاجم هاي گوناگون پيکره اي زخمي دارد که شايد نخستين زخم را اسکندر بر آن وارد کرد و با هجوم اقوام اعراب و مغول و تاتار ادامه يافت و حال بعد از گذشت دو هزار سال دوباره فرزندان اسکندر درصدد فتح آخرين ديوارهاي فرونريخته اين فرهنگ غني برآمده اند. متاسفانه عده اي از دوستان ناآگاه به تاريخ و فرهنگ ايران نيز آب به آسياب غربيان ريخته و ناآگاهانه آنان را ياري مي دهند.

اينک بر ما لازم است تا با زنده نگه داشتن فرهنگ غني خودمان و تزريق آن در شريانهاي جامعه از فروريزي آخرين ديوارهاي آن جلوگيري کنيم. آيا در گام اول نمي توان به جاي گرامي داشت روز ولنتاين در 25 بهمن ( 14 فوريه)، روز 29 بهمن ( مطابق با 5 اسفند تقويم قديم ايرانيان) را روز عشاق ناميد؟!